‘जनप्रतिनिधिको मुल्याङ्कन जनताले गर्छन’

ईशा राना,
(उपप्रमुख)
चापाकोट नगरपालिका, स्याङ्जा ।

चापाकोट नगरपालिकाकी उपप्रमुख ईशा राना विगत चार वर्षदेखि स्थानीय सरकारको जिम्मेवारीमा सक्रिय रहेकी छन् । जनताले दिएको विश्वासलाई आधार बनाएर अघि बढेको यो कार्यकाललाई उनले चुनौती, सिकाइ र उपलब्धिको संगमका रुपमा चित्रण गरेकी छन् । स्थानीय तहको संस्थागत सुदृढीकरणदेखि सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउने, विकास निर्माणलाई गति दिने, सामाजिक न्याय, महिला सशक्तीकरण तथा न्यायिक समितिमार्फत विवाद समाधानसम्मका कार्यमा आफ्नो सक्रिय भूमिका रहेको उनको भनाइ छ । कार्यकालको अन्त्यतिर पुग्दा उनले आफ्ना अनुभव, उपलब्धि र चुनौतीहरुलाई आत्मसमीक्षासहित प्रस्तुत गरेकी छन् । यसै सन्दर्भमा पब्लिक आवाजका सम्पादक अमृत अर्यालले उपप्रमुख रानासँग गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश ः

१. उपमेयर ज्यू आराम हुनुहुन्छ ? निर्वाचन भएको चार वर्ष वितिसक्यो, अब तपाईको कार्यकाल सकिन पनि थोरै समय छ कसरी वित्यो अहिलेसम्मको समय ? समग्रमा हेर्दा कसरी समिक्षा गर्नुहुन्छ आफ्नो कार्यकालको ?

धन्यवाद, म सन्चै छु । जनताले दिएको जिम्मेवारी बहन गर्दै गर्दा समय कसरी बित्यो भन्ने अनुभूति नै भएन । चार वर्षको अवधि निकै चुनौतीपूर्ण, सिकाइपूर्ण र उपलब्धिमूलक रह्यो भन्ने मेरो अनुभूति छ । कार्यकालको सुरुआतसँगै हामीले स्थानीय तहको संस्थागत सुदृढीकरण, सेवा प्रवाहलाई छिटो, सरल र पारदर्शी बनाउनेतर्फ विशेष ध्यान दियौं । यस अवधिमा पूर्वाधार विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, महिला सशक्तीकरण, बालबालिका संरक्षण तथा सामाजिक न्यायका क्षेत्रमा सम्भव भएसम्म ठोस काम गर्ने प्रयास गरेका छौं । विशेषगरी न्यायिक समितिको संयोजकको भूमिकामा रहँदै स्थानीय तहमै धेरै विवाद समाधान गरी नागरिकलाई सहज र सुलभ न्याय दिलाउने कामलाई प्राथमिकतामा राखिएको थियो, जसलाई मैले महत्वपूर्ण उपलब्धिका रुपमा लिएको छु । समग्रमा हेर्दा, यो कार्यकाल मेरो लागि अनुभव, जिम्मेवारी र उत्तरदायित्वको पाठशाला जस्तै रह्यो । केही कामहरु अपेक्षा अनुसार पूरा हुन सकेनन् भन्ने आत्ममूल्याङ्कन पनि छ, तर अधिकांश क्षेत्रमा सकारात्मक उपलब्धि हासिल भएकोमा सन्तुष्टि पनि छ । बाँकी अवधिमा अझ प्रभावकारी रुपमा काम गर्दै जनताप्रतिको दायित्व पूरा गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दछु ।

२. थुप्रै स्थानीय तहहरुमा अध्यक्ष र उपाध्यक्ष अर्थात प्रमुख र उपप्रमुखबीच तालमेल नमिलेको देखिन्छ । थुप्रै कुराहरुमा विवाद देखिन्छ, यहाँको नगरपालिकामा के छ , मेयर साव र तपाईको बीचमा कस्तो छ सम्बन्ध ?

यो प्रश्न निकै महत्वपूर्ण छ । स्थानीय तहमा प्रमुख र उपप्रमुखबीचको सम्बन्धले समग्र कामको प्रभावकारितामा ठूलो भूमिका खेल्छ भन्ने मेरो बुझाइ छ । हाम्रो नगरपालिकाको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा, मेयरज्यू र मेरो सम्बन्ध सहकार्य, समन्वय र आपसी सम्मानमा आधारित छ । हामीबीच कहिलेकाहीँ विषयगत फरक धारणा आउनु स्वाभाविक हो, किनकि फरक दृष्टिकोणले नै निर्णयलाई अझ परिपक्व बनाउँछ । तर ती मतभेदहरुलाई विवादको रुपमा होइन, छलफल र सहमतिबाट समाधान गर्ने अभ्यास हामीले अंगालेका छौं । नगरको समग्र हितलाई केन्द्रमा राखेर अघि बढ्ने भएकाले व्यक्तिगत अहंकारभन्दा संस्थागत हितलाई प्राथमिकता दिने हाम्रो साझा समझदारी छ । नीति निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्मका धेरै कामहरुमा हामीले मिलेर काम गरेका छौं । विशेषगरी विकास योजनाहरु, सेवा प्रवाह सुधार र सामाजिक क्षेत्रका कार्यक्रमहरुमा हाम्रो सहकार्य प्रभावकारी रहेको छ ।

३. उपप्रमुखको संयोजकत्वमा नगरपालिकाका कतिपय समितिहरु हुने व्यवस्था संविधानले नै गरिदिएको छ । यहाँ पनि पक्कै ती समितिहरुको संयोजक हुनुहुन्छ । नगरपालिकाका योजनाहरुको अनुगमन कसरी गरिरहनुभएको छ ? मापदण्ड अनुसारका छन् की छैनन् ?

नगरपालिकामा उपप्रमुखको हैसियतले मैले विभिन्न विषयगत समितिहरुको संयोजकको जिम्मेवारी सम्हालिरहेको छु, जसअनुसार योजनाहरुको प्रभावकारी कार्यान्वयन र अनुगमनलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ । हामीले नगरपालिकाका योजनाहरुको अनुगमनलाई व्यवस्थित र परिणाममुखी बनाउन नियमित रुपमा अनुगमन टोली परिचालन गर्ने गरेका छौँ । सम्बन्धित प्राविधिक कर्मचारी, वडाध्यक्ष तथा सरोकारवालासँग समन्वय गरेर योजनास्थलमै पुगेर कामको प्रगति, गुणस्तर र पारदर्शिताको अवस्था बुझ्ने गरिएको छ । योजनाहरु मापदण्डअनुसार छन् कि छैनन् भन्ने विषयमा विशेष ध्यान दिइएको छ । प्राविधिक इस्टिमेट, डिजाइन र स्वीकृत मापदण्डअनुसार काम भए÷नभएको प्राविधिक प्रतिवेदनमार्फत मूल्याङ्कन गरिन्छ । यदि कतै कमजोरी वा मापदण्डविपरीत काम भएको पाइएमा तत्काल सुधार गर्न निर्देशन दिइन्छ, आवश्यक परे भुक्तानी रोक्का गर्ने वा सम्बन्धित पक्षलाई कारबाही गर्ने प्रक्रिया पनि अघि बढाइन्छ । त्यसैगरी, नागरिकस्तरबाट आउने गुनासा र सुझावलाई पनि अनुगमनको महत्वपूर्ण आधार मानिएको छ । जनप्रतिनिधि र नागरिकबीचको सहकार्यबाट मात्र योजनाहरु प्रभावकारी र दिगो बन्न सक्छन् भन्ने हाम्रो विश्वास छ ।

४. तपाई त महिला जनप्रतिनिधि पनि हो, खास गरेर महिला र लक्षित वर्गको बारेमा के काम गर्नुभयो ? ग्रामीण परिवेशमा त अहिले पनि महिलाहरु पछाडी नै परेको देखिन्छन् । यहाँले कसरी महिलाहरुको साथ दिइरहनुभएको छ ? के छ नगरपालिकाका महिलाहरुको अवस्था ?

महिला जनप्रतिनिधिको रुपमा मैले विशेषगरी महिला, बालबालिका, दलित, ज्येष्ठ नागरिक र अन्य लक्षित वर्गको सशक्तीकरणलाई प्राथमिकतामा राखेर काम गरिरहेकी छु । नगरपालिकामार्फत महिलाहरुको आर्थिक, सामाजिक र नेतृत्व विकासका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरु सञ्चालन गरिएका छन् । महिलाहरुलाई आत्मनिर्भर बनाउन सीपमूलक तालिम (जस्तैः सिलाइ–कटाइ, कृषि तथा पशुपालन, साना उद्यम विकास) सञ्चालन गरिएका छन् । साथै, महिला समूह तथा सहकारीमार्फत उद्यमशीलता प्रवद्र्धन गर्ने र आयआर्जनका अवसर सिर्जना गर्ने काम भइरहेको छ । यसले धेरै महिलाहरुलाई घरमै बसेर पनि आम्दानी गर्न सक्षम बनाएको छ । त्यसैगरी, महिला हिंसा न्यूनीकरणका लागि सचेतनामूलक कार्यक्रम, कानुनी परामर्श तथा आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने व्यवस्था मिलाइएको छ । विद्यालय तहदेखि नै छोरी शिक्षा प्रवद्र्धन, छात्रवृत्ति र स्वास्थ्य सचेतनाका कार्यक्रमहरु पनि सञ्चालनमा छन् । ग्रामीण परिवेशमा अझै पनि महिलाहरु पछाडि परेको यथार्थलाई हामीले स्वीकार गरेका छौँ । त्यसैले वडास्तरमै महिला लक्षित कार्यक्रमहरु लैजाने, उनीहरुको सहभागिता निर्णय प्रक्रियामा सुनिश्चित गर्ने र नेतृत्व विकास गर्ने दिशामा काम भइरहेको छ । महिला समूहहरुलाई सशक्त बनाउँदै स्थानीय तहको योजना निर्माण र कार्यान्वयनमा उनीहरुको सक्रिय सहभागिता बढाइएको छ । नगरपालिकाका महिलाहरुको अवस्था क्रमशः सुधार हुँदै गएको देखिन्छ । अझै धेरै गर्न बाँकी छ, तर चेतनाको स्तर बढ्दै गएको छ, आर्थिक क्रियाकलापमा महिलाहरुको सहभागिता बढेको छ र नेतृत्वमा आउने महिलाहरुको संख्या पनि विस्तारै वृद्धि हुँदै गएको छ ।

५. यहाँ त राजस्व परामर्श समितिको पनि संयोजक हुनुहुन्छ । खास गरेर चापाकोट नगरपालिकाको हकमा आन्तरिक श्रोत के हो ? बजेटलाई राजस्वबाट कसरी टेवा पुगेको छ ?

राजस्व परामर्श समितिको संयोजकको रुपमा नगरपालिकाको आन्तरिक स्रोतको पहिचान, विस्तार र व्यवस्थापनमा हामीले विशेष ध्यान दिएका छौँ । चापाकोट नगरपालिकाको हकमा मुख्य आन्तरिक स्रोतहरुमा घरजग्गा कर, व्यवसाय कर, सेवा शुल्क, दर्ता तथा सिफारिस दस्तुर, प्राकृतिक स्रोत (ढुंगा, गिट्टी, बालुवा) सम्बन्धी आम्दानी तथा अन्य स्थानीय करहरु पर्दछन् । हामीले राजस्व संकलनलाई व्यवस्थित, पारदर्शी र दायरा विस्तार गर्ने नीति अपनाएका छौँ । करदातामैत्री सेवा, डिजिटल प्रणालीको प्रयोग, कर सचेतना कार्यक्रम तथा करको दायरा विस्तारमार्फत राजस्व वृद्धि गर्ने प्रयास गरिएको छ । यसले विगतको तुलनामा आन्तरिक आम्दानीमा सकारात्मक सुधार देखिएको छ । बजेट व्यवस्थापनको सन्दर्भमा हेर्दा, आन्तरिक राजस्वले नगरपालिकाको चालु खर्चको केही हिस्सा धान्नुका साथै साना तथा प्राथमिकताका योजनाहरु कार्यान्वयनमा महत्वपूर्ण टेवा पु¥याएको छ । यद्यपि, ठूला पूर्वाधार तथा दीर्घकालीन योजनाका लागि संघीय र प्रदेश सरकारबाट आउने अनुदान अझै मुख्य आधारका रुपमा रहेको छ । हाम्रो लक्ष्य भनेको क्रमशः आन्तरिक स्रोतको दायरा बढाउँदै नगरपालिकालाई आर्थिक रुपमा आत्मनिर्भर बनाउने हो । त्यसका लागि सम्भावित नयाँ स्रोतहरुको खोजी, कर प्रणाली सुधार र राजस्व प्रशासनलाई अझ प्रभावकारी बनाउँदै अगाडि बढिरहेका छौँ ।

६. स्थानीय सरकार, जनचाहना र बजेटको तारतम्य मिलेको छ त ?

स्थानीय सरकारको मुख्य जिम्मेवारी नै जनचाहना र उपलब्ध स्रोत–साधनबीच सन्तुलन कायम गर्दै प्रभावकारी सेवा प्रवाह गर्नु हो । यस सन्दर्भमा हामीले बजेट तर्जुमा प्रक्रियालाई सहभागितामूलक बनाउने प्रयास गरेका छौँ, जसले जनचाहना र बजेटबीचको तारतम्य मिलाउन मद्दत पु¥याएको छ । वडास्तरबाटै योजना संकलन गर्ने, टोलभेला तथा सार्वजनिक सुनुवाइमार्फत नागरिकका प्राथमिकता बुझ्ने र त्यसलाई नगरस्तरीय योजनामा समेट्ने अभ्यास गरिएको छ । यसले बजेटलाई यथासम्भव जनमुखी र आवश्यकतामा आधारित बनाउन सहयोग गरेको छ । यद्यपि, जनताका अपेक्षा धेरै हुन्छन् तर स्रोत सीमित हुन्छन् भन्ने यथार्थ पनि छ । सबै मागहरुलाई एकैपटक सम्बोधन गर्न सम्भव नहुने हुँदा प्राथमिकताका आधारमा योजना छनोट गर्नुपर्ने अवस्था हुन्छ । त्यसैले हामीले अत्यावश्यक, दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने र बढी नागरिकलाई लाभ पुग्ने योजनाहरुलाई प्राथमिकतामा राख्ने गरेका छौँ ।

७. तपाई त जनताको न्यायधीश हुनुहुन्छ । कस्तो लाग्छ, जनताको इजलासमा बस्दा ? कतिको कठिन छ, जनतालाई न्याय दिनु ?

उपप्रमुखको हैसियतले न्यायिक समितिको जिम्मेवारी सम्हाल्नु वास्तवमै संवेदनशील र जिम्मेवारीपूर्ण काम हो । जनताको इजलासमा बस्दा एउटा न्यायाधीशको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ, जहाँ निष्पक्षता, संयमता र कानुनी ज्ञान अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । त्यसैले यो जिम्मेवारी गौरवको विषय भए पनि उत्तिकै चुनौतीपूर्ण पनि छ । जनताको बीचमा देखिने धेरैजसो विवादहरु सम्बन्ध, भावना र सामाजिक परिवेशसँग जोडिएका हुन्छन्—जस्तै जग्गा, घरायसी विवाद, लेनदेन वा पारिवारिक समस्या । यस्ता विषयहरुमा केवल कानुनको आधारमा निर्णय गर्नु मात्र होइन, मेलमिलाप र सहमतिको बाटो खोज्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । न्याय दिनु कति कठिन छ भन्ने कुरा प्रत्येक मुद्दामा फरक–फरक रुपमा अनुभव हुन्छ । कतिपय अवस्थामा दुवै पक्षलाई सन्तुष्ट पार्ने समाधान निकाल्न गाह्रो हुन्छ । तर हामीले सदैव निष्पक्षता, प्रमाण र कानुनी आधारलाई प्राथमिकता दिँदै न्याय सम्पादन गर्ने प्रयास गरिरहेका छौँ । साथै, स्थानीय तहको न्यायिक समितिले छिटो, सहज र कम खर्चिलो न्याय दिने उद्देश्य राखेको हुन्छ । त्यसैले सकेसम्म मेलमिलापमार्फत विवाद समाधान गर्ने, समुदायमै सहमति कायम गराउने र दीर्घकालीन सद्भाव कायम राख्ने दिशामा काम भइरहेको छ ।

८. निर्वाचित भएपछि गाउँमा त जानुभयो होला । कस्तो पाउनु भएको छ जनताहरुको प्रतिक्रिया ? तपाईलाई जुन आशा गरेर जिताएका थिए त्यो पुरा भयो कि भएन के भन्छन् गाउँबासीहरु ?

निर्वाचित भएपछि म नियमित रुपमा गाउँ–गाउँमा पुग्ने, नागरिकसँग प्रत्यक्ष भेटघाट गर्ने र उनीहरुको सुझाव तथा गुनासा सुन्ने काम गरिरहेकी छु । जनतासँगको यो प्रत्यक्ष संवादले हामीले गरेका कामहरुको मूल्याङ्कन गर्न र आगामी योजना बनाउँदा वास्तविक आवश्यकताहरु बुझ्न ठूलो सहयोग पु¥याएको छ । जनताहरुको प्रतिक्रिया मिश्रित रुपमा आएको छ । धेरैले विकास निर्माणका काम, सेवा प्रवाहमा आएको सुधार र स्थानीय तहबाट नजिकै सेवा पाउने सुविधाप्रति सकारात्मक प्रतिक्रिया दिनुभएको छ । विशेषगरी सडक, शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षा जस्ता क्षेत्रमा भएका प्रगतिलाई नागरिकहरुले सराहना गर्नुभएको छ । तर, केही गुनासा र अपेक्षाहरु पनि छन्, जुन स्वाभाविक नै हो । सबै ठाउँमा समान रुपमा विकास पुग्न नसकेको, केही योजनाहरु ढिलो भएको वा अझ बढी रोजगारीका अवसर सिर्जना हुनुपर्ने जस्ता सुझावहरु आउने गरेका छन् । हामीले यस्ता सुझावहरुलाई गम्भीर रुपमा लिँदै सुधारका लागि निरन्तर प्रयास गरिरहेका छौँ । जहाँसम्म जनताले राखेको आशा पूरा भयो कि भएन भन्ने प्रश्न छ, पूर्ण रुपमा सबै अपेक्षा पूरा भइसकेको भन्न सकिँदैन । तर, हामीले प्रतिबद्धताअनुसार धेरै क्षेत्रमा सकारात्मक सुरुवात गरेका छौँ र त्यसको परिणाम पनि देखिन थालेको छ ।

९. नेता र जनप्रतिनिधि हुँदा कति अन्तर हुदोरहेछ ?

नेता र जनप्रतिनिधि बीचको अन्तर व्यवहारिक रुपमा निकै ठूलो हुन्छ । नेता हुँदा विचार, एजेण्डा र जनताको पक्षमा आवाज उठाउने भूमिका बढी हुन्छ भने जनप्रतिनिधि भएपछि ती कुरा कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी आउँछ । नेताका रुपमा हामीले जनताका समस्या उठाउने, नीति र कार्यक्रमका लागि दबाब सिर्जना गर्ने काम गर्छौँ । तर जनप्रतिनिधि भएपछि सीमित स्रोत, कानुनी दायरा र प्रशासनिक प्रक्रियाभित्र बसेर काम गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले चाहेर पनि सबै कुरा तत्कालै गर्न सकिने अवस्था हुँदैन । अर्कोतर्फ, जनप्रतिनिधि हुँदा प्रत्यक्ष रुपमा सेवा प्रवाह गर्नुपर्छ, निर्णय लिनुपर्छ र त्यसको परिणामको जिम्मेवारी पनि लिनुपर्छ । जनताको अपेक्षा धेरै हुन्छ, तर स्रोत र समय सीमित हुन्छ—यही सन्तुलन मिलाउनु नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो । त्यसैले भन्नुपर्दा, नेता हुँदा सम्भावना र दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्ने अवसर हुन्छ भने जनप्रतिनिधि हुँदा त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने परीक्षा दिनुपर्छ । दुवै भूमिका महत्वपूर्ण छन्, तर जनप्रतिनिधिको भूमिका अझ बढी जिम्मेवारीपूर्ण र जवाफदेही हुन्छ ।

१०. अन्त्यमा पब्लिक आवाज मार्फत आम नागरिकहरुलाई के भन्न चाहनुहुन्छ ?

अन्त्यमा, “पब्लिक आवाज” मार्फत सम्पूर्ण नगरवासी तथा आम नागरिकहरुमा म यही भन्न चाहन्छु—स्थानीय सरकार तपाईंहरुकै हो, त्यसैले यसको योजना निर्माणदेखि कार्यान्वयन र अनुगमनसम्म तपाईंहरुको सक्रिय सहभागिता अत्यन्त आवश्यक छ । हामी जनप्रतिनिधिहरुले जनताको विश्वासका आधारमा काम गरिरहेका छौँ, त्यसैले सकारात्मक सुझाव, रचनात्मक आलोचना र सहकार्यले मात्र हामीलाई अझ राम्रो काम गर्न प्रेरणा दिन्छ । विकास र समृद्धि कुनै एक व्यक्तिको प्रयासले सम्भव हुँदैन, यसका लागि सबैको साझा जिम्मेवारी र सहकार्य आवश्यक हुन्छ । नगरपालिकाले सञ्चालन गर्ने कार्यक्रमहरु, सेवा प्रवाह र विकास निर्माणका कामहरुमा पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई अझ मजबुत बनाउन हामी प्रतिबद्ध छौँ । यसका लागि तपाईंहरुको साथ, सुझाव र निगरानी उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । त्यसैले, सचेत नागरिकका रुपमा आफ्ना अधिकारसँगै कर्तव्य पनि पूरा गर्दै, सकारात्मक सोच र सहकार्यको भावनासहित अघि बढ्न म सबैमा आग्रह गर्दछु । हामी सबै मिलेर मात्र समृद्ध, सुशासित र उदाहरणीय नगरपालिका निर्माण गर्न सक्छौँ ।